Đến với Nậm Nơn tôi như kẻ bị hút hồn, dù gặp mùa khô cạn, dù chạm mùa nước dâng, được chiêm ngưỡng dòng sông đẹp như bức thủy mạc. Còn nhớ hồi ngược sông, già làng người Ơ Đu - Lò Văn Mằn kể về sự tích Nậm Nơn: “Xưa lâu lắm rồi, lấy lá rừng mà kể, lấy nước suối mà tính cũng chẳng ai biết được bao nhiêu mùa rẫy. Có chàng dũng sĩ tên Tạo Hướng đã lấy mũi lao bằng gỗ mun đánh thắng con Ngược Leng (con trăn khổng lồ) nằm chặn dòng nước trên đỉnh Pù Xai. Khi Ngược Leng thua cuộc tháo chạy, dòng nước ấy cuồn cuộn chảy tạo thành hai dòng Nậm Mộ và Nậm Nơn ngày nay. Nậm Nơn bắt nguồn từ Lào về, mải miết chảy xuyên qua trùng điệp núi rừng đại ngàn. Hôm chúng tôi hành trình ngược sông, Nậm Nơn chạm mùa dâng ứ, dòng nước cuồn cuộn đỏ ngầu. Cánh lái thuyền máy cảnh báo vượt thác ghềnh hiểm nguy lắm, nhưng với kẻ lãng du, nếm đủ mặn mòi từ các chuyến đi, tôi quyết định ngược thượng nguồn để ghi lại những khoảnh khắc đáng nhớ của dòng sông.
Ngay tại bến thượng lưu (thuỷ điện bản Vẽ), dường như thấy nhịp sống gấp gáp hơn khi trên sông thuyền bè tấp nập ngược xuôi, những người dân vùng lòng hồ đang rất khẩn trương vận chuyển đồ đạc đến nơi tái định cư mới, để kịp tiến độ tích nước lòng hồ thuỷ điện. Bến thượng lưu như chợ nổi trên sông, thuyền máy từ thượng nguồn về bà con bán toàn hàng “đặc sản”, những chú cá lăng, cá ghé béo múp còn giãy đành đạch. Những chú lợn “nít” đen trũi trong rọ tre được “chào hàng” trên mũi thuyền. Có dăm mái lều kết tạm trên bè nứa tả tơi xác lá bày bán hàng tạp hoá, thậm chí cả hàng ăn. Trên bờ ô tô vận tải nằm dọc triền núi đợi khách về xuôi. Tôi bước lên thuyền máy để vào tận cùng của dòng sông bao gồm các xã “3 Mai” là Nhôn Mai, Luân Mai, và Mai Sơn. Con thuyền xé sóng, nước réo rắt tung bọt trắng xoá, hai bên bờ loi thoi đá dựng. Trên sông thấy những chiếc bè nứa, mét dùng dằng chưa xuôi, da nứa phơi đầy nắng gió đã ngả màu vàng au. Phía non xanh xen lẫn bạt ngàn màu vàng của lúa rẫy, như sóng xô uốn lượn. Thuyền máy lao băng băng đến Xốp Lằm thuộc (Kim Tiến) thì giảm tốc độ, anh Liên công an huyện Tương Dương nói: “Các cao niên xưa kể có hơn 10 thuyền lớn của Trung Hoa đi qua khúc sông này đã bị một hốc xoáy nuốt chửng. Vì thế đoạn này gọi là “văng hưa toong”, có nghĩa là “thuyền bạc”. Có thời dân Bắc vào tận đây lặn xuống sông sâu tìm cổ vật, bạc nén từ những con thuyền trên nhưng mấy người đều bị hốc xoáy “hút” bỏ mạng, những người còn lại hoảng sợ tháo chạy”.
Chiều muộn, nước Nậm Nơn cuồn cuộn dâng cao, từ đây lên đến Mai Sơn có nhiều thác ghềnh hiểm trở. Nậm Nơn rất lạ kỳ, có đoạn sâu thăm thẳm, có chỗ lại nông choèn, chỗ nông ấy đá nhỏ lô xô bà con người Thái chiều nào cũng đi lấy đặc sản “rêu đá” về hong có thể nấu với món “nhoọc sóc, nhoọc nhím” (thịt sóc, thịt nhím). Con thuyền lao băng băng, đến thác Cành Tắt được gọi là “cửa tử” đầu tiên, xuất hiện những bãi đá sắc nhọn như hàm răng cá mập đang nhe nanh. Thác nước từ bãi đá dội xuống ầm ầm ghê rợn, mọi người trấn an nhau vịn chặt mạn thuyền, con thuyền bị sóng xô lên cao rồi lại như rơi tự do không thể kiểm soát. Nước vây tứ phía ập vào, ai nấy ướt hết người và hành trang, bỗng như có phép lạ, thuyền cứ trườn lên thác dữ mà đi.
Cá Chình, "đặc sản" trên sông Nậm Nơn. Ảnh: Văn Trường
Anh Lô Hùng lái đò giải thích: “Cành Tắt tiếng Thái có nghĩa là “cắt ngang”, con thuyền phải đi ngang để tránh sóng dữ mới vượt hết được thác. Hoá ra mỗi tên thác đều có ngụ ý riêng để cho các lái đò dựa vào đó vượt thác an toàn”. Hết thác, tôi nằm ngửa mặt lên trời thấy vách đá dựng đứng, cúi xuống là mặt nước mênh mang, thiên nhiên thật kỳ vĩ. Nghe đoạn sông gầm réo phía trước là y như rằng lại có thác. Anh lái đò hét lên: “Sắp vượt thác Cành Pén nhé ...” con thác này rộng lớn, nước chảy xiết đã từng lật nhiều thuyền bè, có lần thuyền chở đoàn phụ nữ xã đi tham quan, vừa xuống thác đã lật úp, may mà ai cũng biết bơi. nhưng theo kinh nghiệm thì người lái điều khiển đò men theo dòng sông là thoát được dòng thác. Anh Liên ở Piêng Mựn - Mai Sơn kể: “Phía trên còn có thác Cành Cạp và Cành Lạt nguy hiểm hơn nữa, tiếng Thái có nghĩa là chỗ thường bị sạt lở, đá ngầm nhiều, tại đây chưa ai dám cho thuyền tự do vượt và xuống thác, nếu bè nứa, gỗ chỉ cần va vào là tan tành, vì thế mà cánh buôn gỗ không ít người bị trắng tay. Khúc sông này còn có “cửa hút” và “cửa mở”, đoạn hút là những xoáy ngầm hút vào hang động, cuốn trôi người và đồ vật đi ra cửa khác”. Vượt qua đây chỉ bằng cách thuê dân bản vác thuyền qua đoạn thác rồi đi tiếp. Tai họa và hiểm nguy luôn rình rập, nhưng hàng ngày tôi vẫn thấy trên dòng Nậm Nơn thuyền bè vẫn tấp nập ngược xuôi, những người con của bản làng nơi núi rừng heo hút thật kiên cường... Lên đến tận thượng nguồn của dòng Nậm Nơn, chúng tôi hành trình sang Mỹ Lý - Kỳ Sơn, quay thuyền xuống Mai Sơn - Tương Dương, ngủ lại bản Piêng Mựn nghe già bản kể về huyền thoại của dòng sông. Tôi muốn được chinh phục Nậm Nợn nhiều hơn nữa bởi khi nước dâng ngập lút tất cả sẽ chìm trong ký ức.
Trên đường về, thuyền rẽ vào bản Com xã Kim Đa để tránh nắng, thấy im ắng lạ thường. Hai bên bờ sông trước đây vui lắm, có trường cấp II, có cây cầu treo nối đôi bờ chiều nào cũng đầy ắp tiếng cười nói. Nay dân bản hầu hết đã tái định cư xuống Thanh Chương, tôi đi sâu vào bản thì bắt gặp được những cảnh tượng đầy cảm động, hoá ra dân bản Com đã đi tái định cư hết nhưng vẫn có dăm hộ dân quay về. Họ mở hàng tạp hoá, bày bán nhu yếu phẩm để phục vụ cho bà con các bản vùng trong là Cà Moong, Xốp Pột (hai bản tái định cư sau). Trưa đó, dòng người ở những bản sâu gánh đồ lề ra để tái định cư, mấy quán “hàng xén” là nơi phục vụ cơm nước cho bà con. Anh Lương Văn Hoá chủ quán có tấm lòng hiếu khách, bắt chú lợn đen bóng “thui bếp” để chiêu đãi bà con lên đường mà không lấy bất kỳ một đồng xu nào. Bát đũa không đủ thì bà con ăn chung, uống chung, tình cảm dạt dào, nước mắt ứ dâng chẳng ai nói lên lời. Anh Vi Văn Nghệ nguyên là Phó chủ tịch xã Kim Đa, nay chuyển về Thanh Chương là Phó chủ tịch xã mới Thanh Sơn cũng lặn lội về đưa dân đi tái định cư nói: Bà con các bản Cà Moong, Xốp Bột... đi sau cùng, họ đều sẵn sàng vì ánh điện ngày mai của tổ quốc, 100% các hộ dân đều tái định cư đúng tiến độ.” Anh Nghệ trầm ngâm: Kim Đa vốn là xã dọc sông, mạnh về kinh tế “rừng xanh tươi, mét bạt ngàn”, trâu bò nhà ai cũng chật gầm sàn. Về Thanh Chương thì được sướng cái “điện, đường, trường, trạm” nhưng cung cách làm ăn theo dưới xuôi thì bà con vẫn chưa theo kịp. Anh Nghệ lên quê cũ lần này ngoài đi hết các bản làng, đêm nào anh cũng “ôm” dòng sông Nậm Nơn để cho thoả nỗi nhớ mong, anh cứ tắm trên dòng sông ấy như chưa bao giờ được tắm. Anh Nghệ bỗng hát bằng tiếng Thái mà nước mắt rấm rứt: “Nhớ bản làng mấy núi cũng trèo, mấy sông cũng lội. Dù xa cách bao lâu tình cảm trong lòng vẫn giữ trọn, không thể nhạt phai ...” Chiều xế bóng, anh Lương Hoá đang mải miết buông câu vương, loại câu có trên 200 lưỡi chuyên bắt loại cá chình, cá ghé, Anh Hoa tâm tình: Nậm Nơn như dòng sữa mẹ nuôi những đứa con của bản lớn khôn, giờ đi thả lưới nhớ Nậm Nơn từng mùa con nước, biết mô sâu, mô cạn. ”Ra bến sông thì gặp một “xưởng” nhỏ đóng thuyền được lợp bằng lá cọ, dân bản gọi đây là “trạm cứu hộ trên sông” của anh Vi Văn Thoong thợ đóng thuyền giỏi bậc nhất Tương Dương. Anh Thoong đang đánh trần đục đẽo, thấy khách lạ dừng búa, Thoong nói: “Gia đình đã chuyển về Thanh Chương từ 2 năm trước, tui quay lên đây là giúp bà con tu sửa tàu thuyền hư hỏng chở đồ đạc đi tái định cư.” Đây là trạm “cứu hộ” duy nhất, thuyền bè hư hỏng đều tập kết về đây, anh Thoong phải làm cật lực cả ngày lẫn đêm, thậm chí sửa cả máy nổ. Có thời gian thì anh lại đóng thuyền mới để bán cho các xã Mỹ Lý của Kỳ Sơn. Dọc đường đi chúng tôi còn ghé được vào xã Hữu Khuông nơi phong cảnh hữu tình, những rặng dừa xõa bóng dưới dòng sông xen lẫn những mái nhà sàn cổ kính. Tiếng Thái, Xiêng là đẹp nhất, các cô gái ở dọc sông cũng đẹp nhất và làm được những choé rượu cần ngon nhất. Đi bộ khoảng 4km có hang Thẳm Nặm (hang nước), đi sâu vào hang có bãi đất bằng, có suối chảy, cá tôm rất nhiều, có nhũ đá rồng bay phượng múa, khi gõ vào thì nghe ngân nga cả chín bản mười mường. Điều diệu kỳ là ngay đoạn khe Hộc thông ra dòng Nậm Nơn có “mỏ tôm” từ lâu đời. Bà con chỉ cần đan rọ (xoà) đặt cỡ khoảng chưa đầy giờ đồng hồ đã đầy xoà tôm. Bà con ở đây cứ chia nhau ra đặt rọ xoà để kiếm tôm vừa cải thiện bữa ăn, vừa có bán. Mỏ tôm này gắn với truyền thuyết, ngày xưa thần nước biếu nàng Y Ban cặp tôm con đực, con cái về Lào nuôi, nhưng khi đi qua thác Nhan Hộc thì bị lật thuyền, từ đó cặp tôm này trốn vào hang nước Thẳm Nặm và sinh sôi nảy nở, con đàn cháu đống cho đến bây giờ”.
Nậm Nơn vẫn chảy lặng thầm thao thiết, cả vũ khúc dập dìu ấy như ru hồn tôi. Dòng sông của tình yêu và nỗi nhớ ngày mai đây sẽ khoác lên mình huyền thoại mới.
